Bikkershorn in de jaren 30

Met een knipoog naar de dichter Rilke zou je kunnen zeggen: thuiskomen als vreemdeling hier op aarde, dat lukt een mens niet. Mij dus ook niet, toen ik mijn vroegere buurtschap Bikkershorn opzocht in de hoop het idyllisch, sociaal harmonisch streekje aan te treffen uit mijn jeugd. Ik heb er om me heen gekeken, maar zoals het er toen uitzag, is het niet terug te vinden. Reden voor me om te beschrijven hoe ik het heb ervaren en beleefd in de jaren 30 van de vorige eeuw.

Door Antoon Zuiderveen

(De) Bikkershorn is een buurtschap in Westerlee, gelegen in een horn (hoek) tussen de Hoofdweg en het achterland. Hoe deze buurt aan de naam kwam is niet precies te achterhalen. Wellicht is ze genoemd naar ene heer Bikker, zoals ik ergens las; een andere mogelijkheid is dat er veelvuldig stenen zijn gebikt in vroeger jaren, zoals de ouden ons vertelden.

In mijn kindertijd  was voor mij Bikkershorn het centrum van de hele wereld. Twee rijen huizen tegen over elkaar, gescheiden door een sloot ‘Daipke’ genoemd.  Het Daipke liep aanvankelijk langs de Hoofdweg door het dorp, met brugjes en dammen erover naar de huizen, maar de sloot had daar niet die naam. De naam Daipke kreeg ze waar het stroompje de Bikkershorn binnenliep (zie kaartje). 

Het Daipke begon, gezien v.a. de Hoofdweg,  bij winkeltje Doudens (Doedens) en het eindigde bij het Witbrogje, een kleine km verderop, waar het watertje een haakse bocht maakte en naar het stoomgemaal in Eexta stroomde. Het Witbrogje -vanwege de witte kleur- werd ook wel ‘brug met één leuning’ genoemd en was alleen geschikt voor voetgangers en fietsers. Hier en daar waren de slootkanten wel vier meter diep en zeven meter breed aan de bovenkant. 

Buurtschap rondom 't Daipke

Bikkershorn was voor ons de buurtschap rondom t Daipke, met een lage laan aan de ene en een hoge laan aan de andere kant. Aan beide lanen stonden woningen, allemaal arbeidershuizen, sommige met een grote schuur en stal voor een melkkoe en allemaal een diepe tuin, met  langs de erfafscheiding een lange rij Westerleese kersenbomen, waar in de bloeitijd van heinde en ver mensen naar kwamen kijken.

Als gezinsleden van de familie Zuiderveen woonden wij op huisnummer 1 aan het Eerste Bovenpad, aan het eind van de Bikkershorn (nr. 18 op het kaartje). Over het Daipke, schuin voor ons huis, was een brede, met stenen opgemetselde dam gemaakt en die heette bij iedereen ‘Dam’. Over deze dam liep de Kampschutterslaan vanaf de Hoofdweg naar het Tweede Bovenpad en de Bouwten (achterland).  

Maar ook de onderste en bovenste lanen langs het Daipke kwamen op de Dam uit, evenals het Eerste Bovenpad en een secondaire laan daarnaast. Met deze zes lanen stond ons huis aan de Dam in het centrum van het Daipke. Het was dan ook de plek waar de bewoners elkaar troffen om de gebeurtenissen van alle dag te bepraten. En er gebeurde heel wat. Nu eens stond er iemand met een lekke fietsband, dan weer was Gerriets zieke hond onderwerp van gesprek, of Kloasies blindedarmontsteking, of de werkzaamheden van de vrouwen. 

Aan de rechterkant van de Dam langs het Daipke  richting winkeltje Doedens (nr. 8), liep de lage laan, waar we met nat weer niet met droge voeten over konden. Het was ‘aal braagel en laim’, waar je met de fiets in vast liep. Normaal was het ons schoolpad, zodat het maar goed was dat we klompen droegen. Als het veel had geregend namen we de hoge laan aan de andere zijde. Met paard en wagen gingen we daar ook langs naar het dorp. In die tijd was het nog regel om gebruik te maken van je eigen ‘uitvaartlaan’ (= laan voor algemeen gebruik). Veel water stond er trouwens nooit in t Daipke, hoogstens een halve meter, en schoon was het ook allerminst. Al het afvalwater van de aanliggende behuizingen kwam er in terecht. Toch leefden er stekelbaarsjes en salamanders en zelfs bloedzuigers in.

Daipke volgestort

In 1960 is het Daipke, met zand afkomstig van mijn broers land aan het eerste Bovenpad, volgestort en de lage laan opgehoogd. Een geasfalteerde weg met huizen aan weerskanten loopt nu daar waar eens de romantiek van t Daipke hing. Waar ‘s winters uit alle schoorstenen  de zwarte kolenrook kringelde en de hanen in de vroege morgen elkaar begroetten. De nieuwe huizen zijn op de tuinen gebouwd en de oude huizen verbouwd. Bikkershorn is een heel andere buurt geworden, aangepast en modern. In plaats van zandgaten graven in de tuin voor huishoudafval,  staan er nu vuilnisbakken bij de weg. En de Westerleese kersenbomen? Ze zijn allemaal verdwenen, opgestookt in open haarden.

Aan de lage laan stonden vijf huizen. In het eerste, vanaf de Dam, woonde Deddo Hensen (nr. 1) met zijn vrouw en zoon. Hij werkte bij boer Ten Have, waar ook zijn vrouw Rikste in de namiddag de melkbussen boende. Deze boer woonde net buiten Bikkershorn aan de Hoofdweg en had de meeste melkkoeien in de wijde omgeving; vandaar het melkbussen boenen. Hensen zelf was ook nog koster van de Vrijzinnig Hervormde Kerk in het dorp, daartoe ging hij op zondagochtend in het zwart gekleed ter kerke.

Aigoogje

Hiernaast stond een huis waarin twee gezinnen woonden. De bewoners aan de rechterkant (nr. 2) waren Jurjen Glazenborg en Antje Nieboer met hun dochter Annie. Het bijzondere van dit echtpaar was dat ze beiden een oog misten. Hij had een glazen oog, terwijl zij een door een vork verwond oog had, waarvan de oogkas dicht genaaid was. 

De vrouw was ook enigszins geestelijk minder toerekeningsvatbaar en werd  ‘Ainoogje’ genoemd. Ze kwam vrijwel dagelijks bij ons aan de deur om een boek vragen, want volgens haar las ze veel, maar als ze tweemaal hetzelfde boek kreeg, merkte ze dat niet. Toen mijn vader haar een keer een bijbel te leen wilde geven, zei ze dat ze die uit het hoofd kende en  begon meteen met: ‘In den beginne was alles duister en dat is nog zo, ik leef ook in duisternis.’ Ze zwierf altijd van haar huis naar de Dam en terug, ook kwam ze wel eens midden in de nacht aan de deur.

Stoeten Wubke

In de andere helft van dat huis (nr. 3) woonde de oude vrouw Wubke Rendering. Ze had een kleine broodloop en bediende haar weinige klanten met een juk op de nek waaraan twee korven met kadetten, die ze aan de deur verkocht. Ze betrok haar broodjes van bakker Rozeboom om de hoek van Bikkershorn. Ze werd dan ook door iedereen Stoeten Wubke genoemd. Haar dochter, die ook al weduwe was (van boderijder Blauw), woonde met haar beide kinderen bij haar in. Als ze zaterdagmiddag  in de tuin eieren bakte, nodigde ze alle kinderen uit de buurt uit om mee te eten en deed spelletjes met hen.

Vervolgens stond - met een grote tussenruimte - wat hoger langs de laan, de woning van Hitjo de Wal  (nr. 4) en zijn vrouw Marieke Bulder met hun zes kinderen. Hun groot stuk bouwland lag wel een meter hoger, zodat de laan ernaast altijd een ‘sjompgat’ werd genoemd. De Wal werkte bij boer Vinkers en had nog wat inkomsten van eigen land. Onnoemelijk groot was de droefheid in dat gezin, toen ze binnen enkele jaren drie volwassen kinderen verloren: Meindert (22 jaar) en Riekje (23 jaar) overleden aan TBC en hun inwonende dochter Betje, getrouwd met Elderman, overleed toen ze 28 jaar was in het kraambed.

Mest en modder

Weer wat hoger en een eind naar achteren vanaf de laan, huisden twee mensen die wat afgezonderd leefden. De man heette Jans Mulder (nr. 5), de vrouw was Rieka Weever. Ze hadden geen kinderen. Dagelijks waren ze in hun vuile kleren doende met een paar koeien en varkens. Ze leefden samen met de beesten in een zeer bouwvallige woning, zonder kamer en bijna geen daglicht. We zijn er wel eens binnen geweest, maar dat mocht niet van mijn ouders. Rieka nam ons dan mee en gaf ons een dubbeltje, waarvoor we haar dan chocolaatjes moesten kopen. Mest en modder versperden de weg om in huis te komen. Thuisgekomen roken we nog een uur voor de wind. Als ze een onweersbui hoorden naderen, riepen ze buurman Onno de Wal en kropen zelf in de kelder, waar Onno hun tot kalmte moest manen. Nog in mijn kindertijd is het krot afgebroken. In vijf van de volgende zes huizen woonden mensen die de naam Doedens droegen.

Kinderen verloren aan TBC

In het laatste huis aan de lage laan woonden Kris Harms (nr. 6) en zijn vrouw Grietje Doedens met hun twee zonen. Het waren deze jongens, Hendrik en Jan, die overleden aan TBC toen ze ongeveer twintig jaar waren. Het lijden van de ouders over dat verlies namen ze mee in hun eigen graf. Als ik op weg naar school hun huis passeerde, riep vrouw Harms me en moest ik mee naar binnen. Daar liet ze me de twee grote foto’s van de jongens zien. Ze zei dan niets, maar huilde aldoor. Als ik thuis bezwaar maakte tegen dat naar binnen halen,  zei mijn vader dat ik dat toch maar moest doen. In dit huis was evenveel verdriet als bij de fam. de Wal. Dat was toen de laatste woning aan de lage laan. In later tijd liet winkelier Udo Doedens op zijn tuin ernaast twee huizen bouwen.

Aan het begin van Daipke hadden we ‘winkeltje Doudens’ (een begrip in het dorp). De bewoners waren Udo Doedens met zijn vrouw Geertje Scholte, met hun kinderen. Voor de  winkel was een hangplek waar de jeugd zich verzamelde bij een soortement hekje. Daar werden de streken bedacht en uitgevoerd. Vrouw Doedens liet het oogluikend toe, want de jongeren ontpopten zich af en toe als klanten. Aan de achterkant van de woning stond een schuurtje, waaruit brandstof werd verkocht (nr. 7) . Turven werden in de crisistijd, soms per tien stuks, verkocht en achter op de fiets meegenomen, evenals een half mud eierkolen. Doedens was naast winkelier ook nog melkrijder en bracht met paard en wagen de melk van de boeren in bussen naar de fabriek in Winschoten. Op 21 nov.1942 kwam hij om het leven tijdens zijn dagelijkse melkrit. Op weg naar huis sloeg zijn paard op hol, hij viel van de wagen en werd onder de wielen van zijn eigen voertuig gedood. Harm Schuur assisteerde Doedens  als knecht bij de verkoop van brandstof. Hij kon vanwege zijn hoge rug geen zwaar werk doen, maar verdiende zo wat bij. Later op de dag bezorgde hij het Nieuwsblad van het Noorden o.a.in Bikkershorn.

Opschrift woning aan de Bikkershorn 't Daipke

Terug langs de andere, hoge kant van t Daipke, waar in het eerste huis Gerardus Doedens (nr. 9) met zijn vrouw Antje Kappen en hun zoon Jan woonden. 

Vanaf de Bikkershorn de Hoofdweg zien

Pas bij het huis ernaast  liep de laan  flink omhoog. Hier woonden Jan Grozema ( nr. 10) en zijn vrouw Geertje Doedens met hun zonen Tjark en Kornelis. Grozema werkte bij Zaadteelt  Zwaan en de Wiljes in Eexta. Hun huis stond zo hoog, dat ze vanuit de kamer op de Hoofdweg konden kijken. Ik was daar bekend in huis, doordat  Tjark mijn schoolvriendje was. Die bekendheid kwam me een keer goed te pas bij een achtervolging. Op de Garstelaan had ik met mijn katapult bij schoenmaker Daalman (voor ons ‘dove Daalman’) een grote ruit kapot geschoten. Toen ik er vandoor ging, merkte ik dat hij al meteen op kousenvoeten de deur uitstoof  en me achterna rende. Ik nam op de vlucht de hoge laan langs  t Daipke en rende bij Grozema de achterdeur binnen, snelde voorbij de familie die aan tafel zat te eten, meteen door het kleine gangetje de voordeur weer naar buiten. Toen ook dove Daalman dezelfde weg nam, werd hij in de keuken door Grozema tegen gehouden en zo raakte ik hem kwijt. 

Dit muisje kreeg echter een staartje, want ’s middags verscheen de schoenmaker bij ons in de klas. De meester liet hem zijn zegje doen en daarin loofde hij een kwartje uit aan degene die hem de dader zou aanwijzen. Dat kon hij makkelijk betalen, want het verhaal ging dat hij schoenen voor de koningin maakte; hij was ook de enige waar we met Sint Maarten  een cent kregen. Het kwartje werd ter plekke uitbetaald aan Hinderk Turf (scheldnaam), want ik was als dader al snel bekend geworden. Om half vier kreeg Turf van mij de rekening gepresenteerd.

Nog weer wat hoger woonde (nr. 11) de oude weduwnaar Adolf  de Vries. Hem heb ik nauwelijks gekend, wel weet ik nog dat hij een zwarte slipjas droeg met een schippers pet. Ook bezorgde hij driemaal per week een krant.

Thijs Possel (nr. 12) en zijn vrouw Geertruida Doedens, met hun dochter Diena en zoon Kornelis, woonden in het volgende huis. Hij werkte bij strokartonfabriek De Toekomst in Scheemderneer. Jarenlang was de vrouw, samen met haar verderop wonende schoonzus, in de herfst bij ons aan het aardappelrooien op de bouwten. Dat gebeurde in die tijd veel voor wat extra inkomen voor de winter.

Brontsekare

Op het hoogste punt van de laan (nr. 13) aan t Daipke, woonde het gezin van Hendrik Veen (naam  vrouw: Hillie Hoekstra). Ze hadden drie dochters. Veen had een grote akker en teelde daarop groenten voor de veiling. Ook rooide hij jaarlijks aardappelen bij ons; hij krabde meer dan ieder ander: wel zes rou (are) op een dag. Eerder woonde hier de fam. Broezer. De hoge laan was meestal wel droog, maar bij sneeuw soms gevaarlijk glad. Zelf ben ik een keer met fiets en al in de diepte gevallen, maar erger liep het af met bakker Brontsema uit Heiligerlee, die zijn klanten daar had. Hij vervoerde zijn brood met een gemotoriseerde driewieler (bijnaam: Brontsekare). Terwijl hij zich een dag voor kerst met zijn voertuig vol kerstbrood een weg baande door de sneeuw, gleed hij de diepte in. Hijzelf  kwam met de schrik vrij, maar van zijn brood was weinig over. Gelukkig waren er op dat moment mannen aan ‘t  sneeuwruimen, die zijn kar weer naar boven takelden. Van verder venten kwam niets meer. De bakker ging opnieuw aan het bakken en mijn vader ging in de late namiddag met een paard voor een slee het nieuwe baksel halen.

Wat verder stond, een stukje van de laan af, de woning (nr. 14) van Gerrit Hensen, zijn vrouw Trientje Ravensburg en hun jongste zoon Stoffer. Hensen had ook een groot stuk land en kon daarop een koe houden. Stoffer was in het bezit van een motor waar we ‘s zaterdagsmiddags om de beurt even achterop mochten.

Naast de vorige Hensens -ervan gescheiden door een laan naar het Tweede Bovenpad- woonde Pieter Hensens, met zijn vrouw Elke van der Schans (nr. 15). Als kinderen kenden wij de man alleen als  ‘Pieter Reddie’. Hij had die naam gekregen toen hij bijna was verdronken en iemand hem had toegeroepen: ‘Pieter red die’. Hij werkte als machinist op de stoomtram van O.G., in de volksmond Ol Graitje (eigenlijk de initialen van Oostelijk Groningen). Hij kende veel verhalen over zijn werk, want vaak ontspoorde de tram, of  kon de hoogte in Westerwolde niet opkomen. Op de Dam vertelde hij daarvan. Pieters moeder woonde in een aangebouwd kamertje van het huis. Zij kwam ergens uit Oost-Europa en heette Engeltje Lillo.

Omgekomen tijdens de 2e Wereldoorlog

Even verderop stond het huis (nr. 16) van Jan van der Schans en Annie de Vries. Zelf hadden ze geen kinderen, alleen Bouwiena, een pleegkind. Hij werkte als paardenknecht bij boer Lula. De vrouw is tijdens de bevrijding van het dorp omgekomen. 

Tussen dit en het volgende huis -van Elko van der Schans- liep weer een laan naar het Tweede Bovenpad. Samen met Elko (nr. 17) woonden daar zijn vrouw Jantje Smid en hun kinderen Tjaard en Wija. Deze beide laatsten kwamen ook om bij de bevrijding van Westerlee.

De Kampschutterslaan, vormde de verbinding tussen de Hoofdweg en het achterland. Naast die laan -ter hoogte van de Dam- stond ons huis (nr. 18), met de schuur er dwars achter (nr. 19). In die tijd hadden mijn ouders, Jan Zuiderveen en Hilke Kiewiet, naast hun boerenbedoening ook nog een kruidenierswinkel. De bel met klepel boven aan de deur maakte ons er op attent dat een buurtbewoner een pond stroop in een meegebrachte bus, of een liter petroleum in een kan moest hebben. De klanten kwamen op het moment dat ze het nodig hadden. Alles, van koekjes tot zout, moest op een weegschaal met gewichten gewogen worden. De prijzen werden met een potlood op een papiertje geschreven en uit het hoofd uitgerekend. Het was vaak rennen van de kookkachel naar de winkel; na de oorlog werd deze verbouwd tot gang. Dat speet mijn vader niet, hij was liever boer dan winkelier. Dertig deimt land bezat hij, verspreid door de wijde omgeving,  met wat melkvee en twee paarden. Ook dat was geen vetpot. Rijk waren ze alleen in hun kinderen: zes zonen, waarvan ik de tweede ben. 

Gezellige sfeer

Toch herinner ik me de gezellige sfeer in de stal als vader daar doende was. Het brengt mij ook dat mooie gedicht van Achterberg naar boven: Besloten zaterdagavond bij ons thuis/de mist sloop langs de muur/er was geen ziel meer buiten op dat uur/de boerderij een dichte kluis/daar woonden wij bijeen met man en muis/door koestalraampjes viel wat licht/en bij het voeren van de koeien/celebreerde vader er de mis/godsdienst hing zwaar tegen de hanebalken/terwijl zijn aderen al begonnen te verkalken.

Tussen onze winkel en ‘t Daipke liep ook weer een laan naar het Tweede Bovenpad. Hieraan stond de laatste woning (nr. 20) van de Bikkershorn. Met als bewoners Hendrik Groenbroek, zijn vrouw Willie Bult en hun zonen Epko en Thomas. De grootmoeder van Willie woonde bij hen in. Het was de stafoude Mantje Bult en zij was de enige van ons buurtschap die tijdens de bevrijding niet wilde vluchten. Daarom kroop de hele familie in hun schuilkeldertje en ze overleefden. Groenbroek was melkboer en had zijn klanten in Eexta. De melkproducten werden los per liter verkocht. Als vervoer diende een driewieler met trekhond. Toen ik een keer de lege bussen voor hem van de Hoofdweg ging halen, belandde ik met het hele spul in de sloot. De hond was niet aan me gewend en nam de kortste weg, zonder dat ik hem kon sturen. Pas veel later ventte Groenbroek met paard en wagen.

Saamhorigheid

Ondanks het feit dat de twee lanen -hoog en laag- door het Daipke gescheiden waren, was er vaak sprake van saamhorigheid en gemeenschapszin. Zo werden er in de winter door alle beschikbare mannen wipkarren vol zand naar de ‘slechte’ lanen gebracht, want het onderhoud moest door de bewoners zelf worden gedaan. Van goed noaberschap was eveneens sprake bij het sneeuwvrij maken van de paden, evenals bij de slacht van het varken. Met als hoogtepunt het rondgaan van de fles als het beest aan de ladder hing. Een deel van de slachterij ging naar de dominee en de buren. En als bij hen het vlees in de ‘wieme’ hing kreeg men het terug.  

In de wintermaanden werd door veel gezinnen rond t Daipke wat bijverdiend met het pellen van uien. Leverancier Ten Have (siepeltje febriek) in Eexta leverde de zakken aan huis af en haalde ze de volgende dag weer op. Overal in huis hing dan de penetrante uiengeur. Bij het uitzoeken van bonen en erwten voor Zwaan en de Wiljes in Eexta had je dat niet, al verdiende dat een stuk minder.  

Waterleiding was er niet, men gebruikte regen- of putwater. Elektrisch licht hadden alle bewoners, maar als een boer in de omgeving aan het dorsen was, ging bij een zware schoof het licht (even) uit.  Lantaarnpalen met een klein lampje bovenin stonden hier en daar langs de lanen, stroomdraden hingen van paal naar paal. Aan de andere kant van de laan stonden de kleinere palen voor de radio-distributie. Bij een storing klommen de monteurs met hun klimhaken bij de palen omhoog; wij deden dat ook met pakdraad om de klompen.  

Vermakelijkheden

Op de Dam voor ons huis, vonden ook allerlei vermakelijkheden plaats. Zo kwam er ’s zomers af en toe iemand met een aap aan een touw, die een bel liet klingelen. Was de toeloop naar behoren en had ieder een dubbeltje betaald, dan liet hij de aap in een hoge paal klimmen. Ook kwam er iedere week een ‘voddejeude’. Hij droeg de voddenzak met een stok op de rug en nam bruikbare vodden in ontvangst, waarvoor de kinderen in ruil speelgoed kregen.  Als we hem zijn scheldnaam nariepen, stak hij zijn vuist  omhoog en riep: ’Ik zel joe vermoorden aander raaize.‘ Ook regelmatig kwam een Chinees langs uit Winschoten met pindabrokken. Hij zong dan van deur tot deur gaand het toen bekende liedje: ‘Pinda, pinda, lekka, lekka.’ Ook hij werd nageroepen met: ’Olle Pinda-Chinees,’ waarop hij met een groot mes naar ons zwaaide en dreigde ons de kop af te snijden. 

Bollie Sikkema

Nog een andere Winschoter kwam bij ons op de Dam: Bollie Sikkema, met zijn zoute haring. In de zomer veegde hij de schoorstenen in Bikkershorn en ’s winters had hij veel bekijks met zijn schoonrijders op Ten Have’s gracht. Nog een haringverkoper kwam op de Dam: Kris Harms, uit Lutje Rusland. Die was een halve stuiver goedkoper, maar zijn vis stonk vaak de emmer uit. 

Op maandagochtend was het groenteboer Berend Veen uit het dorp, die je al van ver hoorde roepen: ‘Panheerns, panheerns.’Daarvan aten veel bewoners op de wasdag. Bij ziekte kwam dokter Geytenbeek uit Meeden langs op zijn motor. Vanwege de modderlanen moest hij vaak een heel eind lopen. In de herfst werd op de landerijen het aardappelloof verbrand. Deuren en ramen moesten dan gesloten blijven vanwege de rook. 

Openluchtsamenkomsten

Op zomeravonden werden op de Dam vaak openluchtsamenkomsten  gehouden uitgaande van de Evangelisatie-Vereniging Westerlee/ Heiligerlee. Dan sprak evangelist Verbaas, staande op een kistje bij ons uit de schuur. Daar kwam wel wat volk op af. Vrolijker ging het er aan toe als er een Leger des Heils-groepje arriveerde met zang en muziek en iemand die getuigde van zijn geloof. 

’s Zondags trok zowat iedereen in Bikkershorn naar een drietal kerken: de Gereformeerde  Kerk (ons gezin), de Vrijzinnige Groot Kerke (twee gezinnen) en de Evangelisatie (de rest). Het Evangelisatie-gebouw te Westerlee is verdwenen, de Grootkerke momenteel buiten gebruik is en de Gereformeerde Kerk is er niet meer.  

Zo was de Bikkershorn en het leven in de jaren 30. De romantiek van die tijd is verbeelding achteraf. Vaak was er in veel gezinnen armoe en ziekte. Alleen al in mijn kindertijd waren er zeker acht jonge mensen rondom ‘t Daipke lijdend aan de ziekte, waarvan de naam tuberculose voor ons haast onuitspreekbaar was. De angst daarvoor was dagelijks aanwezig. Nee, een “goede oude tijd" was het niet. We mogen van geluk spreken dat we veel van vroeger achter ons hebben gelaten.       

Noot van de redactie:

1) het gedicht (Eben Haëzer) van Achterberg zoals Zuiderveen het zich herinnert. Het is een sonnet dat iets meer regels kent en ook enkele andere woorden.
2) Panharing is een haring die niet gekaakt en niet gepekeld is. De panharing wordt gefileerd met vel vers bereid, op het vel gebakken.
Bron: Wikipedia.      

Dit artikel is in 2018 en 2019 gepubliceerd in een aantal uitgaven van de Westerlink.